اشعار و دل نوشته های بیژن جورمند

2- چاقو يا استاره: با اين وسيله ريشه خامه هاي بافته شده بريده مي شود. طول آن حدود 7 تا 10 سانتي متر و عرض آن 4 تا 5 سانتي متر است كه بوسيله آهنگرهاي محلي ساخته مي شود.
3- قيچي يا مقراض: با اين وسيله ريشه هاي اضافي را پس از سركش كردن و كوبيدن با آن مي چينند. معمولاً به منظور يكنواختي پرز قالي يك قطعه كوچك آهني بر پشت يكي از تيغه هاي قيچي نصب مي شود. قيچي به شكل و اندازه هاي متفاوت است گاه خميده به درازاي 30 سانتي متر و گاه شبيه به قيچي خياطي است ( اين وسيله نيز توسط آهنگران محلي ساخته مي شود)
4- متر يا نيم گز: وسيله اي فلزي به اندازه 55 سانتي متر كه در اندازه گيري ابعاد قالي از آن استفاده مي شود.
نقشه هاي قالي
سابقاً در اين منطقه بافتن نقشه هاي معمول بوده كه از طرف تجار پيشنهاد مي شد و مشهورترين آن ها عبارت بود از نقشه هاي محراب، نقشه هاي شكارگاه، نقشه هاي بته اسليمي، شاه عباسي نقشه ترنج اردبيلي و نقشه حوشقان ، اما امروزه بيش از 80 درصد نقشه هاي معمول اين منطقه نقشه جوشقان است كه دو نقش بيشتر ندارد يكي نقش جنگلي و ديگر نقش كشميري كه هر دو را بافندگان از حفظ مي بافند.
حدود 20 درصد بقيه كه معمولاً پشتي يا قالي هاي يك ذرع و نيم مي باشد از نقشه هاي شكارگاه، برگ مو، ستوني، افشان و تخت جمشيد است.
مصالح و مواد اوليه قاليبافي
مواد اوليه قاليبافي در اين منطقه عبارت است از خامه، نخ چله، نخ، طناب و نقشه
1- خامه: مقدار خامه لازم جهت يك جفت قاليچه 94/5 متر، 40 رج در گره حدود 22 كيلوگرم است، خامه هاي مصرفي در اين منطقه همه از پشم است كه از اصفهان يا كاشان به وسيله تاجران فرض براي بافندگان تهيه مي گردد. مقدار بسيار كمي از خامه مصرفي نيز از پشم گوسفندان محلي تهيه مي شود كه بوسيله جولاهاي محلي به نام « چار: چرخ نخ ريسي» و يا بوسيله چوپانان با وسيله اي بنام دوك تابيده و تهيه مي شود.
2- چله يا نخ پنبه اي: در قالي بافي چله بصورت تار و پود باريك و كلفت مصرف دارد در اين منطقه قاليچه يا قالي هاي تمام پمشي بافته نمي شود. لذا از نخ هاي پنبه اي براي تارها و پود استفاده مي شود. زيرا نخ هاي پنبه اي با همه دقتي كه در بستن چله ها بردار به كار مي رود باز قابليت انعطاف دارند اما نخ هاي پشمي بر اثر نيروي كشش اگر بجاي تازهاي پنبه اي استفاده شود قالي پس از بافته شدن كج و كود از كار در مي آيد.
3- طناب: در قديم طناب هاي مصرفي در داركردن قالي از موي بز تهيه مي شد و داراي استقامت زيادي بود . اما امروزه از طناب هاي پنبه اي يا طناب هاي پلاستيكي براي بستن و به دار كردن قالي استفاده مي شود.
بافندگي (َيوه بافتن قالي)
شيوه بافتن قالي در روستاها و شهرهاي اين منطقه، فارسي بافت است. به اين معني كه يك گره بر دو تار بسته مي شود. نحوه گره زدن چنين است كه انگشتان ظريف بافنده پشت تارهاي چله قرار مي گيرد سپس تار پشت را با اندكي فشار به جلو مي كشند بطوريكه رو به حالت آزاد كمي عقب تر از آن قرار گيرد. در اين حالت خامه پود را از ميان تارهاي پشت و رو مي گذرانند.
پس از پود گذاري، نخست ريشه ها را سر كش مي كنند يعني پرز ريشه هاي گره بسته شده را بطرف پايين و جلو مي كشند تا گره ها كاملاً جفت شوند. پس از سركش كردن شانه كوبي شروع مي شود.يعني پود را بر روي ريشه هاي بافته شده مي كوبند و پس از آن عمل مقراض يعني چيدن پرزهاي اضافي خامه بوسيله قيچي انجام مي شود. به اين ترتيب بافتن يك رج تمام مي شود.
نام چيدن پرزهاي اضافي خامه به وسيله قيچي انجام مي شود. به اين ترتيبي بافتن يك رج تمام مي شودنام و با جابجا كردن تارهاي جلو و عقب چله ، بافتن رج بعدي شروع مي شود. هر رديف در قاليچه هاي باز عرض 22 گره يعني 143 سانتي متر شامل 880 ريشه است با توجه به طول قالي مي توان تعداد ريشه ها را در هر قالي محاسبه كرد. براي مثال در قاليچه به عرض 22 گره و طول 23 گره (143 ×208 سانتي متر) تعداد 1126400 ريشه يا چين وجود دارد.
نام بعضي از نقشه هاي قالي ميمه اي:
اسليمي، غنچه كش، غنچه سه لنگ، غنچه ¬گل، غنچه الخروس، سير، موسگه، بيد، خوشه، 13 رجي، 15 رجي، 17 رجي، ولگ، زلفك، هشت پر، خنج، چندر، لچك، انجوجك، بادامك، كاج، تسبيح، گل، خوشه، كوپال، مداخل، لاله، گلدون.
انواع دتسگاه هاي قالي بافي در منطقه ميمه از حمله خسرو آباد
در اين منطقه به سه نوع دستگاه قالي بافي كه طرز كار آن ها با هم متفاوت است بر مي خوريم. اين دستگاه ها عبارتند از افقي، عمودي و تبريزي. در اين منطقه بيشتر مردم قاليباف از دستگاه هاي عمودي بنام دستگاه هاي «سه در دو » استفاده مي كنند و در گوشه و كنار بعضي دهات، ما به نوع ديگري نيز بر مي خوريم كه در سال هاي اخير رواج يافته است
در سال هاي اخير دستگاه هاي آهني جديد بنام دستگاه خركي در ابعاد مختلف توسط كارگاه هاي آهنگري در ميمه ساخته مي شود كه اكثر اهالي از اين دستگاه ها استفاده مي كنند. (در دستگاه هاي خركي بيشتر قالي هاي 5/1 ذرع ، سه ذرع، قاليچه و پشتي بافته مي شود.)
1- دستگاه افقي: اين دستگاه شامل دو تير راست است كه بوسيله چهار ميخ بزرگ در فاصله ثابتي از هم بر روي زمين استوار گشته است اينگونه دستگاه ها قبلاً براي جاجيم بافي و خورجين بافي استفاده مي شد ولي بعد از منسوخ شدن هنر جايجم بافي و رونق قالي بافي از آن ها براي بافتن قالي استفاده مي شود.اين دستگاه ها به خاطر سبكي و آساني حمل در بين دامداران بيشتر مرسوم است. و معمولاً طوري ساخته شده كه به راحتي قالي را دور تيركها پيچيده و جابجا مي كنند. در تابستان در كنار نشيمن گاه دامداران در بيابان ها برپا و فصل پاييز دوباره به روستا برگردانده مي شودو به راحتي مي توان با فرو كردن ميخ ها در زمين آن را دوباره برپا كرد.
این نوع دستگاه ها بیشتر در روستاها مورد استفاده قرار می گیرد. قبلاً در منطقه میمه نیز از این نوع دستگاه ها برای بافتن خورجین ، زیلو، چادر شب، کرباس و غیره استفاده می شد.
2- دستگاه های عمودی بر پنج نوع هستند:
الف) دستگاه متحرک ساده:‌ نوع ساده تر از همه، که بیشتر مرسوم است، از یک تیر در بالا به نام «سردار»و یک تیر در پایین به نام «زیردار» درست می شود که دو سر تیرها از دو شکاف دیوار خانه یا سورخ های دو تیر قائم بنام «راست رو » و «چپ رو» فرو می رود . انتهای زیرین چله ها به ریسمانی که دور تیر پایین پیچیده می شود و «زیر تاب» نامیده می شود پیوند می خورد. اما انتهای بالای چله ها در شش کلاف جمع شده و به تیر بالایی گره زده می شود.
برای اینکه چله ها خوب کشیده شود، هویه هایی در شکاف دو طرف راست رو و چپ رو فرو می کنند. کارگر بافنده روی تخته ای به طول 5/3 تا 4 متر که دو سرش از دو سوی پله های دو نردبان نهاده شده می نشیند به مرور زمان که قالی بافته می شود گره کلاف های بالا را باز می کنند و قسمت بافته شده را پایین می کشند و سراسر عرض آن را به زیر تاب ریسمانی که به تیر پایین پیچیده شده است می دوزند یا می پیچند و بار دیگر انتهای آزاد تارها را روی تیر بالا گره زده سفت می کنند و کار به این شیوه سابق ادامه می دهند این دستگاه ها بیشتر در روستای ونداده وجود دارد که با آن قالی های 9 تا 12 متری می بافند.
ب) دستگاه کردان
از دستگاه های دیگری که کم و بیش در روستاهای منطقه میمه دیده می شود می توان دستگاه گردان را نام برد در زمان قدیم در تمام خانه های اهالی روستاهای تابعه از این دستگاه ها استفاده می شد. در سال های اخیر بخاطر اینکه دخترها به تحصیلات می پردازند و کمتر دخترها قالی می بافند. این دستگاه ها که مخصوص بافت قالی های از 6 متر به بالا است بخاطر نیروی قالیباف زیادی که می خواهد کمتر در منازل وجود دارد و از آن ها کمتر استفاده می شود.
ج) دستگاه های (سه در دو )
رایج ترین دستگاه های قالی بافی در شهر میمه از این نوع دستگاه هاست. در این دستگاه ها دو تیر بالایی و پایینی در شکاف دیواره های خانه (قالیباف خانه) بوسیله اهرمی در جایگاه خود می گردند تیرهای دستگاه از تنه تراشیده شده و صاف شده درختان صنوبر و چنار ساخته می شود و بسیار پر دوام است یک ترکه چوبی و گاهی میله آهنی بنام (شمسه) از بالای هر یک از دو سر چله ها میگذرد و بوسیله تسمه یا طناب به تیرها (تیر بالایی و تیر پایین) استوار می گردد. در اصل ابتدا قالی را به نیزه های بالایی آویزان می کنند بعد بوسیله جیردار پایین به تیرک بسته می شود با چرخاندن تیرها چله محکم می شوند. بتدریج که کار قالی بافی پیش می رود آن را دور تیر پایین می پیچند(امتیاز این دستگاه ها در آن است که قالی را هر طولی که خواسته باشیم می توان بافت) در حالی که در دستگاه های تبریزی طول قالی ناچاراً باید از دو برابر فاصله تیرها کمتر باشد. از این گذشته در این دستگاه ها با چرخاندن تیرک ها کناره های قالی راست تر از کار در می آید.
از ضمائم این دستگاه ها می توان وسائل ذیل را نام برد. میله ای بنام(هاف) که تارها یک در میان به هاف متصل می شوند و پس از بافته شدن یک رج قالی برای گذراندن پود، هاف را با دست و کمانه بالا می برند تا با پس و پیش کشیدن چله ها فاصله برای پود باز شود. از ضمائم دیگر می توان (دار، جیردار،تنگ، نردبان، تخته، نیزه، کمانه،لاج،ورد، بیل دسته، شمشه و غیره ) نام برد.
د)‌دستگاه تبریزی: مشخصات محلی دستگاه تبریزی برای بافندگان قالی به شرح ذیل است:
دو تیرک عمودی بنام راست رو (Rastrow) در طرفین دستگاه که بوسیله دو تیرک افقی یکی در بالا بنام سردار(Sardar) و دیگری در پایین بنام زیردار(Zir-dar) مهار می شود. به منظور حفظ فاصله تیرکهای سردار و زیردار محکم شدن اسکلت دار قالی و جلوگیری از شل شدن چله (Chelle) از چند قطعه میخ چوبی گُوه (Gove) یا کاوه (Gave) استفاده می شود چله دوانی یا پر کردن چله بر روی دار قالی با استفاده از تیرک زیردار در پایین و تیرک دیگری در بالا بنام فندک (Fandak) صورت می گیرد تیرک فندک نیز بوسیله چند حلقه طناب یا ریسمان موئی به سردار مهار می شود. در حقیقت نخ های چله در بالا به دور فندک پیچیده شده و در پایین بوسیله نخ چله ده لایی به زیر پیچ دوخته می شود. تیرک دیگری بنام نیزه(Nire-pitchy) بطور افقی بین تارهای چله قرار دارد که کار آن تعویض تارهای پشت و رو بعد از بافتن هر رج جهت پودگذاری است. چوبی باریک بنام هاف(Haf) وجود دارد که جابجا کردن آن بعد از یافتن هر رج موجب می شود تا فاصله تارهای پس و پیش چله آنقدر بشود که بتوان پود را لابه لای آن ها گذراند. در طرفین دار قالی دو عدد نردبان چوبی وجود دارد که یک قطعه تخته الوار جهت نشستن بافندگان بر روی پله های آن ها قرار می گیرد. نردبان های طرفین بوسیله طناب به تیرک های راست رو مهار می شوند متناسب با پیشرفت کار بافندگی، تخته الوار بر رو پله های نردبان جابجا می شود.
سوار کردن قالی
سوار کردن قالی توسط استاد قالی تن(کسی که در تنیدن قالی استاد است) انجام می گیرد. به این نحو که دو میخ 5/1 یا 1 متری آهنی را به قاصله های مختلف، بنا بر اندازه قالی در روی زمین می کوبند بعد نخ های قالی به صورت دو نخ موازی درآورده و مرتب به دور میخ می گردانند. یعنی از یک میخ به میخ دیگر و به عکس می پیچند. در اطراف دو میخ دو زن یا بچه قالی باف نشسته و هر نخ پیچیده شده به دور میخ را با خامه قرمز رنگ پیچیده و از نخ قبلی و بعدی جدا می کنند بعد از تنیده شدن قالی با چوب های بلند (‌نبام بیل دسته) قالی را از محل تنیدن به کارگاه حمل و روی دستگاه سوار می کنند و در قالی های کوچک که بر دستگاه های خرکی سوار می شود دیگر این اعمال لازم نیست بلکه استاد قالی تن دو نخ موازی را مرتب از روی تیر بالایی و پایین به دور دستگاه می پیچد بعد هاف و کمانه به آن وصل می کند.